Thamboora

महाकायं तम्बूरवाद्यम्

कर्णाटकस्थे बङ्लूरु नगरे, विश्वस्य बृहद्कायस्य तम्बूरवाद्यस्य उद्घाटनं, विख्यात्री कलाकारी श्यामला G भावे महोदयया कृतम् । rain tree नामकात् वृक्षत: निर्मितस्य अस्य तम्बूरवाद्यस्य दैर्घ्यम् ११ पादम्, भार: १५० कि-ग्र्- च वर्तेते ।
अपर: विशेष: नाम अस्य तम्बूरवाद्यस्य मुखपुटे:-
मैसूरु दसरा पर्वोत्सव: - लक्ष्मी: - सरस्वती - गणेश: - त्यागरायस्वामिन: अमर पञ्चरत्न कीर्तनस्य प्रथमा रे(ले)खा, - मयूर: - व्याघ्र: - कमलपुष्पम् - आम्रफलम् - वट वृक्ष: - भारतस्य राष्ट्र गीतं, तदैव भारतस्य राष्ठ्र चिन्हम्, एते सर्वेऽपि उत्कीर्णा:
(चित्रिता:) सन्ति ॥

॥ जयतु संस्कृतम्, लसतु संस्कृतम्॥

अय्यर् सुब्रह्मणिय:, फ्रीमोण्ड्, कालिफोर्णिय - १८/९/०८

Marriage Incident

एका वास्तविकी घटना

सभागृहे विवाहविधि: प्रचलति स्म । माङल्यधारणमुहूर्त: सन्निहित: । सहसा वरस्य लोभी पिता गर्जितवान् यत्, यावत् पर्यन्तं वरदक्षिणाया: अवशिष्ठं भागं (रू १०,०००) न प्राप्तं, माङल्यधारणं न भविष्यति इति । एतत् श्रुत्वा वध्वा: पिता अवशेषस्य धनस्य अर्पणाय दिनद्वयस्य अवधिं प्रार्थितवान्, परन्तु तस्य याचना वरस्य दयाहीनस्य पितु: श्रुतिपथे न पतिता एव ।

किंकर्तव्यमूढतया पीडित: वध्वा: वराक: पिता, गत्यन्तरं विना ऋणसंग्रणार्थं बहि: गतवान्, किञ्चित्त् समयानन्तरं टाक्सी्यानेन प्रत्यागत्य, टाक्सीं प्रेषितवान् (त्यक्तवान्) च । सभागृहं प्रत्यागतस्य तस्य दीनस्य आनन्दं स्वल्पकालानन्तरम् एव निर्गतं, कारणं, स: धनस्यूतम् उद्वेगता कारणत: टाक्सीयाने एव विस्मृतवान् । एतां वार्तां श्रुत्वा वरस्य कठोरमनस्क: पिता इतोपि कोपेन स्वपुत्रं विवाह मञ्चात् बहि: आगन्तुम् आज्ञापितवान् ।

समनन्तरमेव टाक्सीयानचालक: सभागृहम् आगत्य, वध्वा: पितरं अन्विष्य, तस्य हस्ते धनस्यूतं स्थापितवान् । एतत् दृष्ट्वा वरस्य लोभी जनक: स्मारवदन: अभूत् - स: स्वपुत्रं पुन: मञ्चे उपावेश्य माङल्यधारणं कर्तुम् आदिष्टवान् च ।

इदानीम् अकस्मात् वधू मञ्चत: उत्थाय, “सभागृहत: बहि: गच्छतु” इति वरं उक्तवती । अनन्तरं सा सुशिक्षिता वधू, तत्र घटनां पश्यन् तिष्ठन्तं टाक्सीचालकस्य समीपं गत्वा, स: विवाहित: वा इति पृष्ठवती । निर्धन:, अशिक्षित: स: चालक: स्वयं विवाहार्ह: न, इत्युक्तवान् तथापि, सा वधू, मातापितरौ अपृच्छन्ती एव, तस्य टाक्सीचालकस्य हस्तं गृहीत्वा तस्य सभ्यता, सत्यनिष्ठा च एव तस्य ऐश्वर्यम् इत्युक्त्वा तस्य हस्तेन माङ्गल्यधारणं कारितवती । अनपेक्षतया प्राप्तेन पारितोषकेन सह, टाक्सीचालक: तत: स्व-कुटीरं प्रति निर्गतवान् ॥

॥ जयतु संस्कृतम्, लसतु संस्कृतम् ॥

अय्यर् सुब्रणिय:, फ्रीमोण्ड्, कालिफोर्णिया - १८/९/०८

Mirror and Pride

दर्पण: इत्यस्मिन् शब्दे "दर्प:"(pride) इत्यपि पदम् अन्तर्गतं भवति । अत: एव, यदा यदा जना: दर्पण सविधे आयान्ति, तदा तदा निश्चयेन तेषां हस्तौ वदनम् उत केशं प्रति प्रसाध-नाय/परिष्करणाय गच्छत:। युतकस्य ग्रैवेयकम् (collar) इतरान् भागान् च समीचीनं कृत्वा,एकवारं प्रतिबिम्बम् अवलोक्य, पुन: युतकस्था: उत शाटिकाया: वली:(wrinkles) समीचीनतया संस्थाप्य, तत: शनै: सरन्ति । अन्तत: प्रसाधन उत्पीठिकात: निर्गमनात् पूर्वं पुन: एक वारम् अक्षिक्षेपं कृत्वा एव स: / सा बहि: आगच्छति । जगति, कुत्रापि गच्छाम: चेत्, वयं सर्वेषु जनेषु (विना लिङ्गभेदम्) अयं स्वभावं द्रष्ठुं शक्नुम: ।
खल्वाट:(bald) अपि दर्पणस्य पुरत: प्रकृत्या एव, ऊरुकस्य पृष्ठ कोषत: कङ्कतं स्वीकृत्य केशभूषणं करोति, यद्यपि तावान् केशान् न विद्यन्ते - कारणं यूनावस्थात: अधीतम् अभ्यासं पश्चिमे वयसि अपि ते सुलभेन त्यक्तुं न शक्नुवन्ति केषुचित् गृहेषु सर्वत्र - नाम चतुर्षु अपि भित्तिषु दर्पणा: दृश्यन्ते इति श्रूयन्ते, कारणं तत्रत्या: जना: गृहे एव इतस्तत: भ्रमण समयेऽपि स्वयं प्रतिबिम्बं द्रष्टुं शक्नुवन्ति । दर्पणस्य पुरत: खल्वाटस्य वृद्धस्य किं कार्यं भवति इति भवत: कौतूहलं भवति । प्राय: स: वदनस्था: चर्मरेखा:/वल्य: (wrinkles) एधन्ति उत न्यूनं भवन्ति इति गणयन्ति । परन्तु जना: न जानन्ति यत् दर्पण: न कदापि अस्माकं सत्यं प्रतिबिंम्बं दर्शयति इति । दर्पण: अस्माकं प्रतिबिम्बं विरुद्धतया (नाम वामभागस्य दक्षिणत्वेन, दक्षिण भागस्य वामत्वेन) दर्शयति, इति बहव: न चिन्तयन्ति । अत: अस्माकं सत्य स्वरूपम् इतरे जना: एव वक्तु्म् अर्हन्ति, कारणं, स्वयं निर्णये अस्माकं तृप्ति: न कदापि भवति । अपरस्य जनस्य मुखात् निर्गत: अभिप्रायम् एव अस्मान् मनस्तृप्तिं यच्छति ॥
॥ जयतु संस्कृतम्, लसतु संस्कृतम् ॥
अय्यर् सुब्रहमणिय:, फ्रीमोण्ड्, कालिफ्होर्णिय, आगुस्ट्, २००८



अय्यर् सुब्रह्मणियम्, फ्रीमोण्ड्, कालिफर्णिया, २५/८/२००८

Sajjana Daridra

इतोपि एकस्य दूरदर्शनस्य कार्यक्रम-विषयस्य अनुवाद:-

अद्यतन कथा आसीत् कश्चन लोभी धनिकस्य विषये । एकदा अयं धनिक: रू-१०,००० स्यूते संस्थाप्य नगरं प्रति गतवान् । अभाग्यवशात्, मार्गे कुत्रापि तस्य स्यूत: नष्ट: जात:। सम्यक् विचिन्त्य, स: विज्ञापनं कृतवान् यत्, य: कोऽपि तस्य च्युतं स्यूतम् अन्विष्य, प्रत्यर्पयति, तस्मै उपायनरूपेण रू.१,००० दीयते इति । अनन्तरं यथा सर्वासु कथासु संभवति, तथैव, स्यूतमयम् एकस्य दरिद्रस्य परन्तु सज्जनस्य हस्तं प्राप्नोत् । यद्यपि तद्धनं तस्य जीवने तात्कालिकं प्रकाशम् आनेतुं शक्नोति, तथापि स: सज्जन: तं स्यूतं प्रत्यर्पयितुं निश्चयं कृतवान् , तदनुगुणं धनिकस्य गृहं गत्वा स्यूतं प्रत्यर्पितवान् च। स्यूतस्य दर्शनेन धनिक: प्रकृत्या तुषित: अभवत्, परन्तु तस्य कुबुद्धि: रू १००० उपायनस्य सञ्चयनाय रक्षणाय, उपायस्य अन्वेषणं कृतवती । तदनुगुणं धनिक: कोपेन दरिद्रं पृष्टवान्, स्यूतस्थं मौक्तिकं कुत्र गतम् इति | वराक: सत्यसन्ध: सज्जन: यद्यपि धनं विहाय स्यूते किमपि न आसीत् इत्युक्तवान्, तथापि धनिक: उपायनं निराकृतवान् ।
गत्यपरं विना सज्जन: ग्रामस्य न्यायाधीशस्य समीपं गत्वा धनिकस्य अन्यायं प्रति दुख:निवेदनं समर्पितवान् । न्यायाधीश: अपि धनिकम् आहूय यथा्विधि गवेषणं कृत्वा, यदोक्तं दरिद्राय उपायनं दातुम् आज्ञापितवान् । यदा धनिकेन पुन: उपायनं निराकृतं तदा न्यायाधीश: धनिकस्य चतुरताम् ऊहित्वा एकम् उपायम् अचिन्तयत् । तदनुगुणं स: धनिकम् उक्तवान् यत्, यत: स्यूते मौक्तिकं न विद्यते स्यूतमयम् इतरेषां भवेत् इति । अकस्मात् न्यायाधीशस्य निर्णयं श्रुत्वा किंकरणीय-संमूढतया पीडित: स: धनिक: संपूर्णं धनं नष्टं भवेत् इति भीत्या उपायनं दातुं सिद्ध: अभवत् । अन्ते, धनिकस्य असत्य / अधार्मिक आचरणाय / व्यवहरणाय तं रू-१००० दण्डम् अपि कृतवान् ।

॥ जयतु संस्कृतम्, लसतु साम्स्कृतम् ॥
अय्यर् सुब्रह्मणियम् - फ्रीमाण्ड्,कालिफोणिया – १५/८/२००८-

Rajarshi Janaka

अमेरिका देशे, प्रतिदिनं प्रात:काले SUN इत्यस्य दूरदर्शनप्रणाल्याम् एक:स्वामिनाथन् नामक: विज्ञ: धार्मिककथा: कथयति । अमुक् दिने मया श्रुताया: कथाया: भाषान्तरम् अध: ददामि । यदा यदा एतादृशा: कथा: शृणोमि, तदा तदा भाषान्तरं कृत्वा प्रेषयामि ॥

जनक: एक: राजर्षि: आसीत् । एकदा, केचन "कथं वा भवान् राज्यपालनेन सह ऋषे: वृत्तिम् अपि आचरितुं शक्नोति" इति तं पृष्टवन्त: | तदा जनक: तान् परेद्यु: भोजनार्थम् आमन्त्र्य, तस्मिन् समये प्रश्नस्य उत्तरम् उपलभ्यते इत्युक्तवान् । यदा अपरेद्यु: निश्चितसमये अतिथय: आगत्य भोजनपीठे उपविष्टवन्त:, तदा ते एकैकस्यापि भोजन-स्थाल्या: उपरि / उपरिष्टात् दोलायमानं केशं दृष्टवन्त: । कदापि लंबमानं केशं स्थाल्यां पतेत् इत्यस्य भीत्या, ते केशं प्रति वीक्षयन् एव, मौनेन यथा कथापि भोजनं समापितवन्त: । भोजनानन्तरं, जनकस्य प्रश्नस्य उत्तर-रूपेण भोजनम् अतीव रुचिकरम् आसीत् इति कथितवन्त: च ।

परंन्तु जनक: तेषां वदनेषु केचित्त् भ्रान्तिम् उद्वेगतां च अवलोक्य कारणम् अपृच्छत् । तदा एव, ते दोलायमानस्य केशं प्रति तेषां भ्रान्ते: प्रस्तावनं कृतवन्त: । तदा जनक: "यथा भवन्त: दोलायमाने केशे वीक्षणं स्थापयन्त: एव भोजनमपि कृतवन्त:, तथैव अहमपि "आत्मनि" मन: संस्थाप्य, राज्यपालनमपि कुर्वन् अस्मि" इति उक्तवान् । नष्टभ्रान्ता: अतिथय: तत: निश्चिन्तया निर्गतवन्त: ॥
॥ जयतु संस्कृतम्, लसतु संस्कृतम् ॥

अय्यर् सुब्रह्मणिय:, फ्रीमण्ड्/१/८/२००८

Muir Woods

विगते रविवासरे (१५/१०/२००६) भोजनानन्तरं वयं गृहात् १.३० वादने निर्गत्य/म्य "म्युर् वुड्स्" नामकं वनंप्रति गतवन्त:। तस्मिन् निबिडे आरण्ये घटाद्वयम् अटित्वा ६-३० वादने गृहं प्रत्यागतवन्त: ।

तत्रत्य बृहद् (३७० पदं यावत् उन्नतस्य, २७ पाद व्यासस्य) पुरातनान् (१००० वर्षाणाम् अधिकम्) महाद्रुमान् दृष्ट्वा वयं सर्वे विस्मयाकुला: (विस्मयाविष्टा:) अभवन् । गहन-वनमिदं वृक्षेभ्य: पूरितं, सम्प्लुतम् (वृक्षमयम्) अस्ति । तत्र १००० वर्षीयस्य पुरातनस्य महाद्रुमस्य खण्डम् एकं प्रदर्शनाय स्थापितम् अस्ति, यत्र अधोलिखितं विवरणम् अपि उल्लिखितम् अस्ति:-

१)वर्तुल रेखा: (रिन्ग्स्) वृक्षस्य आयु:/कालं सूचयति
२)समीपस्ता: वर्तुल रेषा: सूचयन्ति यत् वृक्ष: बहु उष्ण
बाधा अनुभूतवान् इति - दूरस्था रेखा सूचयति यत् अयं वृक्ष:
अतीव शीतबाधया पीडितवान् इति
३)एतस्य वृक्षस्य दग्ध्खाण्डे अधिका: कृष्ण्वर्णीय भागा:/अंशा:
दृश्यन्ते चेत् वृक्षमयम् अनलॆन अतीव बाधितवान् इति
ज्ञातव्यम् ।

अय्यर् सुब्रह्मणिय: फ्रीमोण्ड्, कालिफोर्णिया

वराक: चतुर: बालक:

वराका सा विधवा स्वपुत्रेण सह ग्रामस्य प्रान्ते एकस्मिन् कुटीरे निवसति
स्म । सा गृहेषु परिचारिकावृत्तिं कृत्वा जीवनयापनं करोति स्म । निश्शुल्के प्राथमिके
विद्यालये पठन् स: बालक: अमुके दिने पाठशालात: प्रत्यागत्य मातरं उक्तवान् यत्
तस्य कक्षात: सर्वे छात्रा: साप्ताहान्त विहाराय गच्छन्ति, अहमपि तै: सह गन्तुम्
इच्छामि, अत: कृपया रू-१०० शुल्काय यच्छतु इति । यदा माता दु:खेन अवदत्
अस्माकं नीचार्थिकवस्थाया: कारणत: तं विहाराय प्रेषणं कष्ठं भवतीति, तदा
बालक: उच्चै: रोदनम् आरब्दवान् । तत् दृष्ट्वा मात्रा उक्तं यत् भगवान् तस्य
धनविषयकं प्रार्थनां निश्चयेन पूरीकर्तुं शक्नोति इति । समनन्तरमेव स: बालक: एकं समपत्रं स्वीकृत्य तत्र, “भो: भगवन्, कृपया मम विहारगमनाय रू-१०० प्रेषयित्वा
साहाय्यं कुरुताम्” इति । सङ्केत विभागे “श्री भगवान्, श्री वैकुण्ठं” इति लिखित्वा समीपस्थे पत्रालयस्थे पेटिकायां स्थापितवान् च । अपरेद्यु: तत्रत्य पत्रवाह: समपत्रं
पठित्वा किंकर्तव्यमूढ: भूत्वा तत् पत्रम् अधिकारिणं प्रदर्शितवान् । सज्जन: पत्रालया-धिकारि सम्यक् विचिन्त्य तस्य अकृत्रिमस्य वराकस्य बालकस्य समस्याया: निवारणाय
स्वकीयात् धनकोशात् अवशिष्ठानि ५० रूप्यकाणि एकस्मिन् पिहितपत्रे स्थापयित्वा तं
बालकाय प्रेषयितुं पत्रवाहकं आज्ञापितवान् ।
पत्रं प्राप्य सन्तुष्ठ: बालक: पिहितपत्रस्य उद्घाटनानन्तरम् तत्र केवलं रू-५० एव दृष्ट्वा दु:खित: अभवत् । तस्य प्रज्ञा अवदत्, भगवान् कृपण:नास्ति, स: निश्चयेन मया
अपेक्षितं सम्पूर्णं धनम् अप्रेषयिष्यत्, किन्तु मार्गे विद्यमाना: पत्रालयजना: अर्धभागं प्राय: अचोरयिष्यन् इति । अत: बालक: पुन: भगवन्तं अपरं समपत्रं एतां घटनांप्रति सविस्तरं
लिखित्वा (तद्वेव असम्पूर्ण सङ्केतेन सह) पत्रालयपेटिकायां स्थापितवान् ।
इदानीम् इदं समपत्रं पत्रालयजनानां मनसि कं: विचारम् अजन्यिष्यत् इति अस्माभि: एव कल्पना करणीया ।

(दूरदर्शनात् श्रुताया: एकस्या: मलयाळ्भाषाया: कथाया: संस्कृत भाषान्तरम्)
अय्यर् सुब्रह्मणिय:, चेम्बूर्, मुम्बै – ४०००७१ – ५/१२/२००९